Эрхэм зарлиг
Бурханы сургаал номлол бүгдийг “эрхэм зарлиг” гэдэг. Үүнийг дотор нь Бурхан багш нигуураар буюу амаар гэгээнээр айлдсан, адислаж айлдсан, сургаалыг зөвшөөрч айлдсан гэж хуваадаг. Эрхэм зарлигийг арван хоёр хуваадаг бөгөөд ес болгож хуваадаг ёс ч бий.
Гэлэн (аяга тахимлаг)
Бурханы шашинд ангид гэтэлгэгчийн санваар, бодьсадвын санваар, нууц тарнийн санваар гэх гурван санваар байдаг бөгөөд гэлэнгийн санваар нь ангид гэтэлгэгчийн санваарын хамгийн дээд нь юм. Гэлэн санваартан нь хоёр зуун тавин гурван зүйлийн дэг жаягийг сахьдаг бөгөөд “үүнийг сахиж чадваас нэн түргэн нирвааны хутагийг олох болно” хэмээн судар, шастирт олон дахин айлдсан байдаг.
Гурван сав аймаг ном
Бурхан багшийн айлдсан их сургаалыг агуулгаар нь гурав хуваадаг. Винайн буюу ёс суртахуун, сахил санваарыг голчилж үзүүлсэн “винайн сав аймаг”, самади болон дияаны (бясалгалын) эрдмийг голчилж үзүүлсэн “судрын сав аймаг”, билгүүний эрдмийг голчилж үзүүлсэн “абхидармын сав аймаг” гэж хуваадаг. Бурхан багшаас хойшхи мэргэдийн буддын гүн ухааны чиглэлээр зохиосон ном бүгд энэ гуравт багтах тул гурван сав аймгийн ном асар их бий.
Цогт зөөлөн, Орь залуу
Манзушри бурханы нэгэн алдар. Хэмжээлшгүй их эрдмийн чуулган цогцлоосон тул “цогт”, нисваанисын хатуу буртагаас хагацсан тул “зөөлөн”, арван зургаан настай мэт залуу дүртэй тул “орь залуу” гэж нэрлэжээ.
Бандида
Бандида гэдэг нь “тавыг ухаарагч” гэсэн утгатай санскрит үг бөгөөд их, бага таван ухааныг ухаарч, мэргэшсэн хүнд өгдөг эрдмийн цол.
Хутагтын орон
Энэтхэг орныг “Хутагтын орон” гэдэг. Бурхан багш Энэтхэг оронд заларч сургаал номлолоо айлдсаны дараа Энэтхэгт эгэл жирийн хүмүүс нэн ховордож, ихэвчилэн гэгээрсэн хийгээд гэгээрэлд ойртсон хутагтууд болсон тул ингэж нэрлэх болсон байна. Хутагт гэдэг нь нисваанист муу сэтгэлээс гэтэлж гэгээрлийн түвшинд хүрсэн бодьгалыг хэлдэг.
шастир
Шастир гэдэг үг нь “шасадара” гэсэн санскрит үг бөгөөд “шаса” нь засах, “дара” нь аврах, гэтэлгэх гэсэн утгатай. Тодруулбал муу сэтгэлийг засаж, муу заяанаас аврах гэсэн утгатай үг юм. Иймээс ном бүгд муу сэтгэлийг засаж, зовлонгоос аварч чадахгүй тул бүгд шастир болж чаддаггүй.
Бодьсадва
Бодь сэтгэлтэй хүнийг “бодьсадва” гэдэг. Аугаа их нигүүлсэнгүй сэтгэлийн эрхэнд хөтлөгдөн “Аливаа зовлонт амьтан бүгдийн зовлонг би арилгая” гэсэн сэтгэл ба “Амьтан бүгдийн зовлонг арилгахын тулд би өөрөө бурханы хутагийг олоё” гэсэн эргэлт буцалтгүй, эрс шийдэмгий энэ хоёр сэтгэлийг төрүүлснээр бодьсадва болдог. Тиймээс бодьсадва нар бурханы хутаг олж гэгээрэхэд нэн ойртсон их хөлгөний бодьгал юм.
Их хөлгөн
Бурхан багшийн айлдсан сургаалыг дотор нь их хөлгөний сургаал, бага хөлгөний сургаал хэмээн хоёр хуваадаг. Бага хөлгөний сургаалаар гэгээрэлд замнагч нарыг ширвага, брадига хэмээн хоёр хуваадаг бол их хөлгөний зам мөрийг сонгон гэгээрэлд тэмүүлэгч нарыг бодьсадва гэдэг. Их хөлгөний сургаалд голчилж өөрөөсөө илүү бусдыг энэрэн хайрлаж зовж шаналсан хамаг амьтдын төлөө гэгээрэх хэрэгтэйг номлоно.
Бага хөлгөн
Бага хөлгөний сургаалд хэдийгээр бусдыг энэрэн нигүүлсэх зэргийг номлодог боловч гол төлөв бодьгал өөрсдийн мөн чанарыг үнэн зөвөөр таних, улмаар өөрөө хэрхэн гэгээрэх тухай түлхүү номлодог. Энэ хөлгөний замаар гэгээрэлд тэмүүлэгч нарыг ширвага, брадига гэх бөгөөд ширвага нар өөрийн төлөөх гэгээрэлд хүрэхийн тулд багшийн дэргэд байж багшид тулгуурлан гэгээрэлд хүрдэг. Харин брадига нар гэгээрлийн зам мөрийг багшаар заалгах боловч гэгээрэлд хүрэх үедээ хэнтэй ч ойр байдаггүй, гагцхүү аглаг ууланд ганцаар даянчилдаг. Бага хөлгөний сургаалд өөрийн гэгээрлийн тухай голчилж номлодог тул өөрийн дотоод мөн чанар болох “би үгүй”-н онол зэрэг гүн ухааны ойлголтууд энэ хөлгөний сургаалд бий. Бага хөлгөний сургаал ихэвчилэн өмнөд Энэтхэг, Шриланк, Тайланд зэрэг улс орнуудад илүү их дэлгэрчээ.
Ганжуур, Данжуур
Ганжуур гэдэг нь зарлигийн орчуулга гэсэн үг бөгөөд Данжуур гэдэг нь шастирийн орчуулга гэсэн үг. Санскрит хэл дээрх Бурхан багшийн айлдсан зарлигийг Төвд хэлэнд орчуулаад Ганжуур хэмээн нэрлэсэн бөгөөд Бурхан багшийн зарлигт тайлбар хийсэн Энэтхэгийн бандида нарын тайлбар болон өөрсдийнх нь зохиолуудыг Төвд хэлэнд орчуулаад Данжуур хэмээн нэрлэсэн байна.
Нисваанис
“Сэтгэлийг машид тавгүй болгогч муу сэтгэл нь нисваанис мөн” хэмээн буддын сургаалд айлдсан байдаг. Муу сэтгэлийн үндэс ёзоор нь хүсэл тачаал, уур хилэн, мунхаг гурав юм. Аливаа зүйлийг хүсэж шунах, мөн хэн нэгэнд уурлан хорсох, ямар нэгэн зүйлийн мөн чанарыг ухаарч чадахгүй мунхарсан амьтан бүгдийн сэтгэл тавгүйтэж зовдог. Тиймээс нисваанис нь зовлонгийн эх үндэс болно.
Бурхан
Бурхан гэдэг үгийг Энэтхэгийн буддха гэдэг үгний сунжирсан хэлбэр гэж үздэг. Энэтхэг хэлэнд дараалан орсон “д” үсгийг дуудахдаа “р” үсгээр дууддаг. Тиймээс буддха гэдэг үг нь дуудагдахдаа “бурха” гэж дуудагддаг бөгөөд энэ нь Монгол хэлэнд сунжирч дуудагдаад “бурхан” болсон байна. Орчин цагийн Энэтхэг хэлэнд дараалан орсон “д” үсгийг “р” үсгээр дуудаад зогсохгүй дан ганц “д” үсгийг ч “р” гэж дуудаж байдгийн жишээ нь том гэх хинди үгийг бичихдээ “bada” гэж бичээд дуудахдаа “бара” гэж дууддаг.
Санскрит хэл
Бурхан багшийг сэрүүн залрах үед Энэтхэгт голлон хэрэглэгддэг их дөрвөн хэл гэж байснаас Бурхан багш их хөлгөний сургаалаа хэл зүйн гайхамшигт тогтлолцоо бүхий санскрит хэл дээр айлдсан байдгийг түүхийн сурвалжууд нотлодог. Учир нь их хөлгөний сургаалд юмс үзэгдлийн эцсийн мөн чанар-хоосон чанар тэргүүтнийг таниулан тайлбарлах гэх мэт асар гүн утгат, өргөн ойлголтыг агуулж байдаг бөгөөд эдгээрийг бүрэн дүүрэн илэрхийлж чадахуйц хэл нь санскрит хэл байжээ.